วัคซีน Cold Chain 2–8°C: กว่า 50% สูญเปล่า แก้ด้วยข้อมูล

3 ก.ย.

ยาว 2 นาที

เปิดตัวเลขที่คนทำงาน healthcare logistics ควรรู้ WHO รายงานผ่าน Gavi/VaccinesWork ว่าวัคซีนมากกว่า 50% ของทั้งโลกถูกทิ้งหรือสูญเปล่า ตัวเลขนี้คือ wastage รวมทุกสาเหตุ ตั้งแต่หมดอายุ ของหกเสียหาย อุณหภูมิหลุดช่วง ไปจนถึงความผิดพลาดในการจัดการ ไม่ใช่เพราะ cold chain อย่างเดียว

แต่ cold chain คือส่วนที่ควบคุมได้จริง วัคซีนส่วนใหญ่ต้องเก็บที่ 2–8°C เพื่อคงประสิทธิภาพ ถ้าความเย็นหายไประหว่างทางแม้ไม่กี่ชั่วโมง ก็การันตีคุณภาพต่อไปไม่ได้ และทางเลือกเดียวคือทิ้งทั้งล็อต คำถามจึงไม่ใช่ "เราตั้งใจดีหรือเปล่า" แต่คือ "เราพิสูจน์ได้ไหมว่าไม่เคยหลุด"

ทำไม 2–8°C คือเส้นชี้เป็นชี้ตายของวัคซีน

ช่วง 2–8°C คืออุณหภูมิเก็บรักษามาตรฐานของวัคซีนส่วนใหญ่ตามข้อมูลของ UNEP การที่อุณหภูมิหลุดช่วงแม้ชั่วครู่หมายความว่าไม่มีทางรู้ได้ว่าวัคซีนนั้นยังคงประสิทธิภาพอยู่หรือไม่ เพราะความเสียหายระดับโมเลกุลไม่แสดงอาการให้เห็นด้วยตาเปล่า กล่องที่มาถึงปลายทางยังดูเหมือนเดิมทุกอย่าง

ผลที่ตามมาเป็นลูกโซ่ทางธุรกิจ

เสียมูลค่าสินค้าทั้งล็อตที่ต้องทิ้ง
เสียค่าขนส่งและค่าจัดเก็บที่จ่ายไปแล้ว
เสียเวลาสต็อกทดแทน ซึ่งยาบางรายการหาของแทนได้ยาก
เสียความเชื่อมั่นของโรงพยาบาลและผู้รับปลายทาง
เสี่ยงต่อผู้ป่วยที่อาจได้รับวัคซีนที่คุณภาพยังไม่ได้รับการยืนยัน

ในมุมของเจ้าของสินค้า ค่าขนส่งที่แพงขึ้นเล็กน้อยเพื่อซื้อความมั่นใจว่าของถึงปลายทางพร้อมหลักฐานอุณหภูมิครบทุกเที่ยว ยังถูกกว่าการเสี่ยงทิ้งทั้งล็อตที่มูลค่าสูงกว่าค่าขนส่งหลายเท่า

ตลาดวัคซีนโลก มูลค่าหายไป US$47,000 ล้านในปีเดียว

WHO Global Vaccine Market Report 2024 ฉบับร่าง ให้ภาพตลาดที่ผันผวนรุนแรง

ปริมาณวัคซีนรวมทั้งโลกปี 2023 อยู่ที่ประมาณ 7,000 ล้านโดส เกือบครึ่งหนึ่งของปี 2022
มูลค่าตลาดลดลง US$47,000 ล้าน เทียบเท่าประมาณ 6,000 ล้านโดส เมื่อเทียบกับปี 2022 เกือบทั้งหมดเกิดจากการซื้อวัคซีน COVID-19 ที่ลดลง
วัคซีน COVID-19 ยังเป็นสินค้าที่มีมูลค่าตลาดสูงสุดในปี 2023 ที่ US$20,000 ล้าน คิดเป็น 27% ของมูลค่าตลาดวัคซีนทั้งหมด
ตลาดวัคซีนคิดเป็นประมาณ 5% ของรายได้ตลาดยาทั้งโลกในปี 2023

ตัวเลขเหล่านี้สอนบทเรียนเดียวกัน ในตลาดที่มูลค่าสูงและขึ้นลงเร็ว การสูญเสียหนึ่งล็อตคือตัวเลขที่กระทบงบประมาณจริง cold chain ที่พังจึงไม่ใช่แค่ค่าขนส่งที่แพงขึ้น แต่คือเครื่องมือป้องกันเงินหาย และหลักฐานว่าอุณหภูมิผ่านตลอดเส้นทางคือสิ่งที่ผู้ซื้อยอมจ่ายให้

บทเรียนจากภาคอาหาร ความเย็นที่หายไปมีราคาแพง

เพื่อให้เห็นภาพต้นทุนของ cold chain ที่พังในระดับโลก UNEP ยกตัวเลขฝั่งอาหารไว้น่าสนใจ

อาหารที่สูญเสียระหว่างฟาร์มถึงผู้บริโภคเพราะระบบทำความเย็นไม่เพียงพอ คิดเป็นประมาณ 15% ของการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในห่วงโซ่อาหาร
อาหารที่สูญเปล่ารวมแล้วคิดเป็นประมาณ 6% ของก๊าซเรือนกระจกทั้งโลก มากกว่าการบินทั่วโลกประมาณ 3 เท่า

ต้องย้ำว่าตัวเลขชุดนี้เป็นภาคอาหาร ไม่ใช่ตัวเลขของยา ใช้เป็นภาพใหญ่ของความเสียหายที่เกิดจากห่วงโซ่ความเย็นที่รั่วเท่านั้น แต่มันสะท้อนหลักการเดียวกันคือ อุณหภูมิที่ควบคุมไม่ได้เท่ากับทรัพยากรที่ถูกทิ้งเปล่า ทั้งเงิน พลังงาน และสิ่งแวดล้อม

ประเทศไทยถูกจับตาระดับสากล

ไม่ใช่แค่ตัวเลขระดับโลก WHO Thailand ได้ดำเนินการตรวจประเมินภายนอกแบบ Independent External Review กับระบบสร้างเสริมภูมิคุ้มกัน EPI และการเฝ้าระวังโรคที่ป้องกันได้ด้วยวัคซีน EPI-VPD ของไทย ในช่วง 1–8 กันยายน 2025

ความหมายต่อผู้ประกอบการคือ มาตรฐานการจัดเก็บและการขนส่งวัคซีนของไทยถูกตรวจสอบด้วยมาตรฐานสากล ผู้ที่อยู่ในห่วงโซ่ความเย็นจึงต้องพร้อมแสดงหลักฐานว่าอุณหภูมิผ่านตลอดเส้นทางทุกจุดสัมผัส

พูดกันตรง ในการเขียนชิ้นนี้เราไม่พบข้อมูลไทยที่อ้างอิงได้เรื่องอัตราการทิ้งวัคซีนหรือยาจากอุณหภูมิผิดปกติในไทย ขนาดตลาด cold chain logistics ยาของไทย หรือสถิติการทำลายยาของ อย. ไทย เราเลือกไม่เอาตัวเลขต่างประเทศมาสวมเป็นไทย เพราะตัวเลขที่ผิดที่มาแย่กว่าการไม่มีตัวเลข

ฝั่งไทย KPI ที่บริษัทเปิดเผย กับมาตรฐานที่พิสูจน์ได้

ถ้ายังไม่มีสถิติกลางของไทย สิ่งที่ผู้ซื้อบริการทำได้คือตรวจหลักฐานจากผู้ให้บริการโดยตรง อย่างเช่น CET ซึ่งเปิดเผย KPI ของตัวเอง

อัตราเที่ยวขนส่งที่อุณหภูมิผิดปกติ 0.01%
อัตรา picking error ต่ำกว่า 0.04%
อัตราส่งตรงเวลา 98–99% ในกรุงเทพฯ
ปริมาณงานมากกว่า 10,000 ออเดอร์ต่อปี

ต้องย้ำว่าตัวเลขชุดนี้เป็นข้อมูลที่บริษัทเปิดเผยเอง ไม่ใช่สถิติจากหน่วยงานอิสระ สิ่งที่ทำให้ตรวจสอบได้คือจุดยืนด้านมาตรฐาน CET ถือใบรับรอง GSDP, ISO 9001:2015 และ PMI ให้บริการขนส่งยาและเวชภัณฑ์แบบ cold chain ในช่วง 2–8°C, 15–25°C และ -20°C ตั้งแต่คลังยาไปจนถึงการส่งถึงมือผู้รับ อ่านเพิ่มเติมเรื่องตัวเลขและข้อเท็จจริงของ cold chain ยาได้ในบทความสถิติ cold chain ยา

ผู้ซื้อบริการควรถามอะไรก่อนจ้างขนส่งยา

เปลี่ยนตัวเลขให้เป็นการปฏิบัติ

ขอหลักฐาน chain of evidence ทุกเที่ยว คือรายงานอุณหภูมิจาก data logger ตลอดเส้นทางตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทาง ไม่ใช่เฉพาะเที่ยวที่ลูกค้าทวงถาม
ตรวจรับของด้วยเช็กลิสต์ที่ระบุชัดว่าต้องตรวจอะไรก่อนเซ็นรับ เราเขียนไว้แล้วในแนวทางตรวจรับสินค้า cold chain สำหรับเภสัชกร
ถามว่าถือ certification อะไรจริง และขอดูใบรับรองฉบับจริงได้หรือไม่
ถามว่าถ้าอุณหภูมิหลุดระหว่างทาง กระบวนการต่อจากนั้นเป็นแบบไหน ใครตัดสินใจ และบันทึกไว้ที่ไหน

คำถามสี่ข้อนี้ตอบได้ทันทีถ้าผู้ให้บริการทำจริง ส่วนรายที่ทำได้เพียงบางข้อมักขอเวลากลับไปเช็คก่อน และนั่นคือคำตอบในตัวมันเอง

สรุป cold chain คือเครื่องป้องกันเงินหาย

วัคซีนมากกว่า 50% ของโลกสูญเปล่า ตลาดวัคซีนโลกหดตัว US$47,000 ล้านในปีเดียว และไทยถูกตรวจประเมินด้วยมาตรฐานสากล ตัวเลขเหล่านี้บอกเรื่องเดียวกันคือ ห่วงโซ่ความเย็นที่พิสูจน์ได้เป็นเรื่องของเงิน ความเชื่อมั่น และความปลอดภัยของผู้ป่วย

สำหรับองค์กรที่ต้องส่งหรือรับยา วัคซีน และเวชภัณฑ์ CET Marketing & Distribution ให้บริการขนส่งแบบ cold chain ในกรุงเทพฯ ตั้งแต่ปี 2013 ภายใต้ GSDP, ISO 9001:2015 และ PMI พร้อม KPI ที่เปิดเผยต่อสาธารณะ

ติดต่อเรา